Kopenhag, 9 Kasım 2026
Tülay Çetinkaya Saraçoğlu
Danimarka’da diyabet, giderek daha fazla insanın hayatını etkileyen önemli sağlık sorunlarından biri. Danimarka Diyabet Derneği’nin (Diabetesforeningen) Nisan 2026’da açıkladığı verilere göre ülkede yaklaşık 384 bin 600 kişi diyabetle yaşıyor. Bunların yaklaşık 348 bin 500’ü tip 2 diyabet hastası. Üstelik her yıl binlerce kişiye yeni diyabet tanısı konuluyor.
Bu nedenle diyabetle mücadele, yalnızca hastaların tedavisinden ibaret değil. Bilimsel araştırmalar, erken teşhis, yeni ilaçlar ve hastaların günlük yaşamlarını kolaylaştıran sağlık hizmetleri de büyük önem taşıyor.
Danimarka, özellikle insülin üretimi ve diyabet araştırmaları alanında yüz yılı aşan bir geçmişe sahip. Bu tarihsel gelişimin önemli merkezlerinden biri ise bugün Steno Diabetes Center Copenhagen olarak bilinen sağlık ve araştırma kurumu.
Ben de tip 2 diyabetle yaşayan ve tedavisi kapsamında Steno Diabetes Center Copenhagen’da takip edilen biri olarak bu kurumun adını yakından biliyorum. Dolayısıyla Steno benim için yalnızca Danimarka’nın önemli sağlık kurumlarından biri değil, kendi sağlık yolculuğumun da bir parçası.
Ancak insan bazen her gün hayatının içinde olan bir kurumun geçmişini merak etmeyebiliyor. Ben de Steno’nun tarihini araştırmaya başladığımda, karşıma yalnızca bir sağlık kurumunun değil, Danimarka’da insülinin ve modern diyabet tedavisinin gelişiminin yüz yılı aşan hikâyesi çıktı.
Beni en çok şaşırtan ise bu hikâyenin nerede başladığı oldu.
Çünkü bu büyük bilimsel yolculuk, modern bir laboratuvarda değil, Hellerup’ta bir evde, Hagedorn’un villasının bodrumunda gerçekleştirilen ilk deneylerle başladı.
Bugün Hellerup’ta yaşayan biri olarak, yıllar önce burada yapılan çalışmaları düşünmek benim için ayrıca ilginç.
Bir evde başlayan deneylerin, aradan geçen yılların ardından dünyanın diyabet alanındaki önemli araştırma ve tedavi merkezlerinden birinin temelini oluşturacağını o gün kim bilebilirdi?
Her şey 1922’de başladı
1922 yılında Danimarkalı bilim insanı ve Nobel ödüllü fizyolog August Krogh, Kanada’daki araştırmacılar Frederick Banting, Charles Best ve çalışma arkadaşlarının insülin üzerine yürüttükleri çalışmaları öğrendi.
İnsülinin keşfi, diyabet tedavisinde yeni bir dönemin kapısını açmıştı. Daha önce ölümcül sonuçlar doğurabilen hastalık, insülin tedavisi sayesinde kontrol altında tutulabilir hâle gelmeye başlamıştı.
August Krogh, eşi Marie Krogh’un da teşvikiyle Kanada’ya gitti. Toronto’daki araştırmacılarla görüşerek insülin üretme hakkını aldı ve Aralık 1922’de Danimarka’ya döndü.
Danimarka’da bu çalışmaları sürdürecek kişi ise doktor ve araştırmacı Hans Christian Hagedorn oldu.
Krogh ve Hagedorn birlikte çalışmaya başladılar. İlk deneylerini Hagedorn’un Hellerup’taki villasındaki ev ortamında ve August Krogh’un laboratuvarında gerçekleştirdiler.
21 Aralık 1922’de sığır pankreasından az miktarda insülin elde etmeyi başardılar.
Ancak insülinin yalnızca laboratuvarda üretilmesi yeterli değildi. Bunun hastaların kullanımına sunulabilmesi için düzenli üretim ve dağıtım gerekiyordu.
Bu noktada üçüncü önemli isim devreye girdi: Eczacı ve sanayici August Kongsted.
Kongsted, Løvens Kemiske Fabrik’in sahibiydi ve üretim için gerekli teknik imkânları ve finansmanı sağladı.
Böylece August Krogh, Hans Christian Hagedorn ve August Kongsted’in iş birliği, Danimarka’da insülin üretiminin temelini oluşturdu.
İlk Danimarkalı hasta 1923’te insülin tedavisi gördü
1923 yılında Nordisk Insulinlaboratorium kuruldu.
13 Mart 1923’te ilk Danimarkalı hasta, Danimarka’da üretilen insülinle tedavi edildi. Bu tarih, ülkenin diyabet tedavisi tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu.
İnsülin üretimi kısa sürede gelişirken, bilimsel araştırmaların ve insülinin toplumsal yararının desteklenmesi de önem kazandı.
Nordisk Insulinlaboratorium ile birlikte Nordisk Insulinfond da 1922’de oluşturulan yapılanmanın bir parçası olarak kuruldu.
Bu vakıf yapısının temel düşüncesi, hayati önem taşıyan ilaçların üretiminden elde edilen kaynakların yalnızca ticari amaçlarla kullanılmaması, bilimsel araştırmalara ve insani çalışmalara da katkı sağlamasıydı.
Bugün Danimarka’nın diyabet araştırmaları ve ilaç endüstrisi alanındaki güçlü konumuna baktığımızda, temellerin 1920’li yıllarda atılmış olması gerçekten dikkat çekici.
Hans Christian Hagedorn kimdi?
Bu hikâyenin en önemli isimlerinden biri kuşkusuz Hans Christian Hagedorn (1888–1971).
Hagedorn yalnızca hastaları tedavi eden bir doktor değildi. Diyabetin nasıl daha etkili tedavi edilebileceğini araştıran, yeni yöntemler geliştiren ve bilimsel araştırmaları sağlık hizmetlerinin merkezine yerleştiren öncü isimlerden biriydi.
5 Kasım 1932’de Gentofte’de Niels Steensens Hospital kuruldu. Hastanenin kuruluşunda Hagedorn önemli rol oynadı ve kurumun gelişimine öncülük etti.
Hastanenin amacı yalnızca hastalara tedavi sunmak değildi. Araştırma, eğitim ve tedavinin bir arada yürütülmesi hedefleniyordu.
Hagedorn’un bilim dünyasına en önemli katkılarından biri de insülinin etki süresini uzatmaya yönelik çalışmalarıydı.
1935 yılında protamin insülin geliştirildi ve NPH insülin olarak adlandırıldı. NPH adı, Neutral Protamine Hagedorn kelimelerinin baş harflerinden oluşuyordu.
Bu gelişme, insülin tedavisinin daha uzun etkili seçeneklerle ilerlemesinde önemli bir aşamaydı.
Hagedorn’un araştırma alanındaki çalışmaları da devam etti. 1957 yılında Niels Steensens Hospital bünyesinde Niels Steensens Forskningslaboratorium kuruldu. Bu araştırma birimi 1978 yılında bağımsız bir yapıya dönüştürülerek Hagedorn Forskningslaboratorium adını aldı.
Peki, neden Steno?
Hikâyenin bir başka ilginç tarafı da bugün hepimizin bildiği Steno isminin nereden geldiği.
Bu isim, 17. yüzyılda yaşamış Danimarkalı bilim insanı Niels Steensen’den geliyor. Latince adıyla Nicolaus Steno olarak tanınan Steensen; anatomi, jeoloji ve doğa bilimleri alanlarında döneminin öncü isimlerinden biriydi.
Hagedorn, 1932 yılında kurduğu hastaneye Niels Steensen’in adını verdi.
Niels Steensen yalnızca bilimsel çalışmalarıyla değil, insan hayatına ve her bireyin değerine verdiği önemle de tanınıyordu.
Bugün Steno Diabetes Center Copenhagen’ın kurumsal yaklaşımında da bu düşüncenin izlerini görmek mümkün.
Kurumun mottosu şöyle:
“Ethvert menneske er uerstatteligt og bærer en værdi i sig selv.”
Türkçesi:
“Her insan yeri doldurulamazdır ve kendi içinde bir değer taşır.”
Bu cümleyi okuduğumda Steno isminin arkasındaki anlamı daha iyi kavradım.
Çünkü burada yalnızca diyabet tedavisi yok.
Bilim var. Araştırma var. Ama en önemlisi insan var.
İki hastanenin birleşmesinden bugünkü Steno’ya
Danimarka’da diyabet araştırmaları ilerlerken, 1925 yılında Thorvald ve Harald Pedersen kardeşler tarafından Novo Terapeutisk Laboratorium kuruldu.
Böylece ülkede insülin üretimi alanında iki önemli şirket ortaya çıktı: Nordisk Insulinlaboratorium ve Novo.
Bu iki kuruluş yıllarca birbirleriyle rekabet etti. Her ikisi de diyabet tedavisinin geliştirilmesi için çalışmalar yürüttü ve kendi hastane yapılarını oluşturdu.
1932 yılında Nordisk Insulinlaboratorium tarafından Niels Steensens Hospital kuruldu.
1938 yılında ise Novo, Hvidøre Diabeteslaboratorium’u kurdu. Bu kurum daha sonra Hvidøre Hospital olarak gelişti.
1989 yılında iki şirket birleşerek Novo Nordisk A/S adını aldı.
İki hastanenin birleşmesi ise 1991 yılında gerçekleşti. Böylece Niels Steensens Hospital ve Hvidøre Hospital, Steno Diabetes Center çatısı altında bir araya geldi.
2017 yılında Steno Diabetes Center Copenhagen, Region Hovedstaden’e devredilerek kamu sağlık sistemi bünyesine geçti. Bu yeni yapılanmada Novo Nordisk Foundation da araştırma, eğitim ve gelişim çalışmalarına önemli finansal destek sağladı.
10 Kasım 2021’de ise Steno Diabetes Center Copenhagen, Gentofte’deki tarihî merkezinden ayrılarak Herlev Hastanesi’nin yanındaki yeni binasına taşındı.
Bugün Steno Diabetes Center Copenhagen’da yalnızca diyabet hastalarının tedavisi yürütülmüyor. Bilimsel araştırmalar yapılıyor, yeni tedavi yöntemleri üzerinde çalışılıyor, sağlık çalışanlarına eğitim veriliyor ve diyabetle yaşayan insanların günlük hayatlarını daha sağlıklı ve kaliteli sürdürebilmeleri için projeler geliştiriliyor.
Beni düşündüren tarafı…
Bu tarihi araştırırken en çok üzerinde durduğum düşünce şu oldu:
Bazen bugün çok büyük ve önemli gördüğümüz kurumların hikâyesi, geçmişte birkaç insanın küçük bir odada ya da bir evin bodrumunda verdiği emekle başlıyor.
1922 yılında Hellerup’ta gerçekleştirilen ilk deneyleri düşünün.
Bugün diyabet tedavisinde kullanılan yöntemlerin ve Danimarka’nın bu alandaki bilimsel gücünün arkasında, o ilk araştırmaların da izleri bulunuyor.
Bir de bu hikâyenin benim için kişisel bir tarafı var.
Tip 2 diyabetle yaşayan biri olarak Steno’nun tarihini araştırmak, benim açımdan yalnızca bir sağlık kurumunun geçmişini öğrenmek olmadı. İnsülinin keşfedilmesinin ve yıllar içinde geliştirilmesinin milyonlarca insanın hayatını nasıl değiştirdiğini bir kez daha düşünme fırsatı buldum.
Bugün diyabet, dünyanın pek çok ülkesinde milyonlarca insanın yaşamını etkiliyor. Bilimsel araştırmalar ve tedavideki gelişmeler ise bu insanların hayatlarını daha sağlıklı, daha uzun ve daha kaliteli sürdürebilmeleri için büyük önem taşıyor.
Artık Steno isminin arkasındaki hikâyeyi de biliyorum:
- yüzyılda yaşamış bilim insanı Niels Steensen…
Doktor ve araştırmacı Hans Christian Hagedorn…
Nobel ödüllü bilim insanı August Krogh…
Üretim ve finansman desteği sağlayan August Kongsted…
Hellerup’taki bir evde başlayan deneyler…
1923 yılında insülin tedavisi gören ilk Danimarkalı hasta…
Ve yüz yılı aşan bir bilim ve insanlık hikâyesi.
Bugün Steno Diabetes Center Copenhagen’ın kapısından giren her hastanın arkasında, aslında 1922 yılında başlayan bu uzun bilimsel yolculuğun izleri var.
Benim için bu hikâyenin en anlamlı tarafı ise bilimin yalnızca hastalıklarla mücadele etmek için değil, insan hayatına değer katmak için var olduğunu bir kez daha hatırlatması.
Belki de bütün bu bilimsel gelişmelerin asıl amacı tam olarak bu: İnsanların hayatlarını daha uzun, daha sağlıklı ve daha iyi yaşayabilmelerini sağlamak.
Kaynaklar
Steno Diabetes Center Copenhagen – Kurumun tarihçesi ve önemli tarihsel gelişmeler
Novo Nordisk – İnsülin üretiminin başlangıcı ve Hellerup’taki ilk çalışmalar
Novo Nordisk Foundation – August Krogh, Hans Christian Hagedorn, August Kongsted ve Nordisk Insulinfond’un kuruluşu
Region Hovedstaden – Steno Diabetes Center Copenhagen’ın yeni binası ve kurumsal gelişimi
Diabetesforeningen – Danimarka’da diyabetin güncel istatistikleri
Bilimsel yayın: The Nobel Prize of Physiology or Medicine, 1923: Controversies on the Discovery of the Antidiabetic Hormone
