Kopenhag 14 Nısan 2026
Öldüğü gün, başkentteki taksiler siyah bayraklarla dolaştı; bu gerçek bir sevgi ve
saygı göstergesiydi.
Bir şair öldüğünde genellikle olan şudur: eserleriyle birlikte büyük bir unutuluşun
içine gömülür. Çoğu yazar bir daha limbodan çıkamaz. Bir zamanlar herkesin dilinde
olan o “ölümsüz” isimler, tabut kapağı kapandığı anda bir anda tamamen silinir.
Ama Dan Turèll farklıdır; o, nadir istisnalardan biridir. 1993’te öldü, üzerinden yarım
ömür geçti, ama mucizevi bir şekilde bugün her zamankinden daha yakın ve canlı.
Herkes Onkel Danny’yi ve Dan Turèll adını bilir; birçok kişi şiirlerinden ve
monologlarından alıntılar yapabilir: Ben Günleri Severim, Paraya Dikkat Et ya da
Taksi Şoförü Olmalıydım. 19 Mart’ta 80 yaşına basacaktı.
*
Dan Turèll, kariyerine son derece deneysel bir şair olarak başladı ve tüm
Danimarka’nın Onkel Danny’si olarak sona erdi.
1960’ların sonlarında genç bir yazar olarak Kristeligt Dagblad gazetesinde eleştiriler
ve köşe yazıları yazdı. Tüm türlerde eserler verdi: şiir, deneme, polisiye roman…
Ama Vangede Billeder ile ilk büyük halkla buluşmasını gerçekleştirdi.
Her önemli kitap gibi, eserin de kendi tarihi vardır. Karma Cowboy kitabının
ardından Dan Turèll, Kopenhag’ın kuzeyindeki Vangede’de geçen çocukluğu konu
alan bir şiir dizisi yazdı. Yayınevi Gyldendal, bunu düzyazıya dönüştürmesini önerdi;
bu projeye yoğunlaşmak için Turèll, şair Per Højholt ve ailesinin yanına Silkeborg
yakınlarındaki Hørbylunde’ye taşındı. Orada bir odada günlerce, gecelerce coşkulu
bir çalışma temposuyla yazdı; eser genç heyecanıyla dolup taşmıştı.
Kitap Dan Turèll tarafından yazılmıştır ama anlatıcı kolektiftir; çoğunlukla “biz”
diliyle anlatılır. Kitap 1973’te yazıldı, 1975’te yayımlandı. Turèll o sırada 27
yaşındaydı; küçük kardeşi Sem 19, kız kardeşi Anne 21 yaşındaydı. Vangede
Billeder, bir kardeş topluluğunun mahalle ve terk etmeye başladıkları çocukluk
üzerine kolektif hikayesidir. On yıl ya da yirmi yıl bekleseydi, ortaya bambaşka bir
kitap çıkardı.
Kardeşler artık genç ve evden taşınmış olsa da hâlâ eve gidip gelir, ya da her iki
haftada bir çamaşır yıkamak, mahallede takılmak ve arkadaşlarıyla, kulüp
arkadaşlarıyla buluşmak için geri dönerler. Dan Turèll beş çocuklu bir ailenin en
büyüğü olarak bir sıra evde büyümüştü.
Onlar, mutfakta oturur, annelerinin yemeklerini yer ve babalarının şakalarına güler.
Birbirlerinin arkadaşlarını ve sevgililerini görür, mahallede neler olup bittiğini
konuşurlar. Birlikte kardeş topluluğu, herkes ve her şey hakkında tam bilgi sahibidir.
Arkadaşlar ve çevre aracılığıyla tüm ailelere erişimleri vardır ve bütün sırları bilirler.
Ama aynı zamanda uzaklaşmaktadırlar; kendi yollarında yeni arkadaşlar ve ilişkiler
edinmişlerdir – nostaljiyle doludurlar. Gençliğin erken dönemindeki, terk etmekte
oldukları ya da kaybettikleri mitolojik çocukluğa dair duygusal merak… Mahallenin
tuhaf insanlarındaki şaşkınlık, artık hem içerden hem dışardan gözlemlenebilir bir çift
pozlama gibi.
İşte hikâyeler Vangede Billeder’de burada doğar: ailenin mutfağında, bir Pazar
öğleden sonrası, kardeşler rastlantısal olarak buluşur ve yeni haberleri, eğlenceli
anıları paylaşırlar: “Hatırlıyor musun? Duydun mu? Biliyor musun…?” Kahkahalar
ve coşku… Birbirlerini görmek büyük bir keyiftir.
Günlük hayatlarında artık başka mahallelerde bulunur ve kim olduklarını bile
bilmeyen yabancılarla karışırlar; çocukluklarını dolduran tüm orijinal karakterleri
artık tanımazlar. Bu yüzden kardeşlerle tekrar bir araya gelmek büyük bir şenliktir ve
hikâyeler akmaya başlar: o zamanlar, şu kişi, şu olay, okul, esnaflar, kulüp, sinema ve
kütüphane… Garip yürüyüşler ve tuhaf insanlar, şimdi sevinçli bir çift pozlamada
görülür.
İşte bu duygu, yaş ve ton Turèll’in Vangede Billeder ile dehasını gösterir. Bu nedenle
Herning, Hobro veya Hirtshals’taki herhangi bir okuyucu da hikâyelerin içine
girebilir ve kendi çocukluk mitlerini bu dünyaya ekleyebilir.
Kitap yazılırken bir tutku halini aldı. Turèll, Anne ve Sem’in her Salı Vangede
hikâyelerini anlatmak için onun Frederiksberg’deki Forhåbningsholms Allé’deki
dairesine geldiğini anlatır. Konuştular, karaladılar, her şey kaotik bir şekilde kâğıda
döküldü; sonra hikâyeler cilalanıp parlatıldı.
Kitap okurla bir şey paylaşmak ister; diğer anı romanlarından farklıdır. Ortak
değerlerimize bir aşk ilanıdır, altında canlı bir mizah yatar, diyalog odaklıdır ve
herkesi kapsamak ister. Vangede Billeder, eleştirmenler ve okuyucular tarafından çok
olumlu karşılandı; kitap kulüplerine girdi, yeniden basıldı ve yeni baskılarla
yayımlandı.
Genç yaşımda, sihirli bir yaz Kopenhag’a gittik. Strøget’de dolaştık, Vesterbro’yu
keşfettik, Vangede’ye trenle gittik; ana caddeyi aşağı yukarı yürüdük, Vangede
Billeder’in o özel büyüsünü aradık. Hayal kırıklığıydı: her şey çok sıradandı.
Yıllar sonra anladım neden; kitapta tanıdığım Vangede yalnızca bir mitolojik yerdi,
yazarın hayalinde yaratılmıştı. Vesterbro da gerçekte hiç var olmadı – şimdi,
Turèll’in dünyasını ziyaret etmeden Vesterbro veya Vangede’ye gitmiyoruz; gerçek
yerlerle hayal birleşmiş durumda.
Dan Turèll, Victor B. Andersen’s Maskinfabrik dergisinin editörlüğünde yer aldı,
Sommersko yayınevinden çıktı. Ona bir mektup yazıp birkaç şiir gönderdiğimde,
hemen bastırdı. Daha sonra Yazarlar Birliği ve okuma etkinliklerinde karşılaştık;
selamı açık ve dostçaydı; ben utangaç bir genç olarak sadece hafifçe selam verdim.
*
Dan Turèll yalnızca 47 yıl yaşadı; başardıkları şaşırtıcıdır. Yüzlerce kitap yazdı,
basında düzenli yazdı ve kamuya katıldı. Genç yaşta Café Dan Turèll ile
onurlandırıldı; ama resmi edebiyat ödülleri hayatında çok azdı.
Det Danske Akademi’den Büyük Ödül’ü hiç almadı; belki halkla içli dışlı ve patosu
kırıcı olduğu için. Popüler kültürün tüm yönlerini kucakladı, dünyayı olduğu gibi
kabul etti.
Hepimiz Dan Turèll’e borçluyuz. Belki bu yüzden, çoğundan daha uzun süre
okunuyor ve hatırlanıyor. Kopenhag’daki Assistens Mezarlığı’nda gömülüdür; mezar
taşının önünde rengarenk tükenmez kalemlerden bir orman dikilidir. 15 Ekim 1993’te
öldüğü gün, başkentteki taksiler siyah bayraklarla dolaştı; bu gerçek bir sevgi ve
saygı göstergesiydi.
Niels Hav
Kopenhag 19 Mart 2026
Türkçe çeviri: Hüseyin Duygu
