Kopenhag 2 Eylül 2026
Gazetedk.online
“Yerli ve milli uçak” derken, Cumhuriyet’in ilk yıllarında kurulan fabrikaları ne kadar hatırlıyoruz?
Son yıllarda Türkiye’de, özellikle seçim dönemlerinde, “yerli ve milli uçak” üretme hedefi sık sık gündeme geliyor. Bu söylemleri dinlerken insanın aklına ister istemez şu soru geliyor:
Türkiye bu alanda gerçekten ilk kez bugün mü yola çıkıyor?
Yoksa Cumhuriyet’in daha ilk yıllarında atılan adımlar, kurulan fabrikalar ve Türkiye’de üretilen uçaklar zaman içinde toplumsal hafızamızın dışında mı kaldı?
Bu sorunun cevabını sloganlarda değil, tarih kitaplarında, arşiv belgelerinde ve dönemin kayıtlarında aramak gerekiyor.
Çünkü Cumhuriyet’in ilanından yalnızca birkaç yıl sonra, Türkiye kendi havacılık sanayisini kurmak için önemli bir girişimde bulundu. 1926 yılında Kayseri’de Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ) adıyla bir uçak fabrikası faaliyete geçti. Fabrika yalnızca uçakların bakım ve onarımını yapmak için değil, uçak üretimine geçmek amacıyla kurulmuştu.
Üstelik bu, yalnızca kâğıt üzerinde kalmış bir proje değildi.
Kayseri Uçak Fabrikası’nda farklı dönemlerde Junkers, Curtiss, Gotha, PZL ve Miles gibi çeşitli uçakların üretimi veya montajı gerçekleştirildi. Atatürk Araştırma Merkezi’nin yayımladığı çalışmalarda, fabrikada 1930’lu yıllarda farklı modellerden çok sayıda uçağın üretildiği ve montajının yapıldığı belirtiliyor.
Peki, bugün “yerli ve milli uçak” kavramını konuşurken, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki bu girişimleri ne kadar biliyoruz?
Unuttuk mu? Göz ardı mı ettik? Yoksa tarihimizin bu bölümünü yeterince anlatmadık mı?
Bu yazının amacı geçmişi bugünün teknolojisiyle kıyaslamak ya da Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki havacılık çalışmalarını olduğundan büyük göstermek değil.
Amacımız çok daha basit:
Türkiye’nin havacılık tarihinde gerçekten ne yaptığını hatırlamak.
Çünkü bir ülkenin bugün nereden nereye geldiğini anlayabilmek için, nereden başladığını da bilmek gerekiyor.
Şimdi, Cumhuriyet’in henüz üç yaşında olduğu bir döneme; 1926 yılında Kayseri’de açılan uçak fabrikasına dönelim.
1926’da kurulan TOMTAŞ, Cumhuriyet döneminin ilk havacılık sanayi girişimlerinden biri oldu
Kayseri’de 1926 yılında kurulan Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ), Türkiye’nin havacılık tarihinde önemli bir yere sahip olan ilk uçak fabrikası girişimlerinden biri olarak biliniyor.
Cumhuriyet’in ilanından kısa süre sonra Türkiye, kendi havacılık altyapısını oluşturmak amacıyla çalışmalar başlattı. Bu kapsamda Türk Tayyare Cemiyeti ile Alman Junkers firması arasında yapılan anlaşma sonucunda TOMTAŞ kuruldu.
1926’da kurulan TOMTAŞ, Cumhuriyet döneminin ilk havacılık sanayi girişimlerinden biri oldu
Kayseri’de 1926 yılında kurulan Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ), Türkiye’nin havacılık tarihinde önemli bir yere sahip olan ilk uçak fabrikası girişimlerinden biri olarak biliniyor.
Cumhuriyet’in ilanından kısa süre sonra Türkiye, kendi havacılık altyapısını oluşturmak amacıyla çalışmalar başlattı. Bu kapsamda Türk Tayyare Cemiyeti ile Alman Junkers firması arasında yapılan anlaşma sonucunda TOMTAŞ kuruldu.
Kayseri’de başlayan üretim dönemi
Fabrikanın açılışı 6 Ekim 1926 tarihinde Kayseri’de gerçekleştirildi. Dönemin şartlarına göre modern bir tesis olarak planlanan fabrikada uçak bakım, onarım ve üretim çalışmaları yapılması hedeflendi.
Fabrikada farklı dönemlerde çeşitli uçak modelleri üzerinde çalışmalar yürütüldü. Lisans anlaşmaları kapsamında farklı ülkelerden alınan teknik bilgiler kullanılarak uçak üretimi ve montaj faaliyetleri gerçekleştirildi.
Ortaklık sorunları ve yeniden yapılanma
TOMTAŞ’ın Alman ortağı Junkers ile yaşanan mali ve idari sorunlar nedeniyle şirket 1928 yılında faaliyetlerini durdurdu.
Bu dönemde Türkiye Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, Başbakanı ise İsmet İnönü idi. Ülkede Cumhuriyet Halk Fırkası hükümeti görev yapıyordu.
Daha sonra tesis yeniden düzenlenerek çalışmalarına devam etti ve Kayseri Tayyare Fabrikası adıyla faaliyetlerini sürdürdü.
Üretimin sona ermesi
Kayseri’deki uçak üretimi 1930’lu yıllarda devam etti. Ancak II. Dünya Savaşı sonrası dönemde havacılık sektöründeki gelişmeler, uluslararası koşullar ve değişen üretim modelleri nedeniyle tesisin uçak üretim faaliyetleri zaman içinde sona erdi.
1940’lı yıllarda Türkiye’de Cumhurbaşkanlığı görevinde İsmet İnönü bulunurken, hükümetler Cumhuriyet Halk Partisi tarafından oluşturuluyordu.
1950: Fabrika uçak üretiminden çıkarıldı
Kayseri’deki uçak üretiminin hikâyesinde önemli kırılma noktalarından biri 1950 yılı oldu.
1950 yılında, Demokrat Parti’nin iktidara geldiği ve Adnan Menderes’in başbakan olduğu dönemde, Kayseri Tayyare Fabrikası’nın adı Hava İkmal Merkezi olarak değiştirildi. Böylece tesis, uçak üreten bir fabrika olmaktan çıkarıldı ve ağırlıklı olarak uçakların bakım, onarım ve ikmal hizmetlerini yürüten bir merkeze dönüştürülerek Yerli ve Milli uçak yapımına sonlandırıldı.
Bugünden bakıldığında ise sonuç nettir: Türkiye’nin Kayseri’de kurduğu uçak üretim tesisi, 1950’de üretimden çıkarılmış ve uçak bakım-ikmal merkezine dönüştürülmüştür. Bu dönüşümün gerçekleştiği tarih de Demokrat Parti’nin iktidara geldiği, Adnan Menderes’in başbakan olduğu 1950 yılıdır.
TOMTAŞ adı yeniden kullanılıyor
Aradan geçen yılların ardından TOMTAŞ adı yeniden havacılık sektöründe yer almaya başladı. Kayseri’de faaliyet gösteren TOMTAŞ Havacılık ve Teknoloji A.Ş., havacılık alanında üretim ve teknoloji çalışmalarını sürdürüyor. Böylece Cumhuriyet’in ilk yıllarında havacılık sanayisine yapılan yatırımlar ve atılan adımlar, aradan yaklaşık bir asır geçtikten sonra 2026 yılında yeniden gündeme gelmiş oldu. Peki, Kayseri’de üretilen bu uçaklardan hangileri Türkiye’nin sınırları dışına çıktı? Hangi ülkelerde kullanıldı ve Türkiye tarafından başka ülkelere gönderilen ya da hibe edilen uçaklar oldu mu?
Bir sonraki yazımda, Kayseri’de üretilen uçaklardan Danimarka ile bağlantılı olanının ilginç hikâyesini anlatacağım.
Kaynaklar:
Atatürk Ansiklopedisi – Kayseri Uçak Fabrikası
Türk Hava Kurumu tarih kaynakları
TOMTAŞ Havacılık ve Teknoloji A.Ş.
Dilerim yardımı olur hatırlayamayanlara ,hafızasını kaybedenlere